Yfirlýsing Norrænna mannréttindastofnana

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hafa gefið frá sér sameiginlega yfirlýsingu vegna þeirrar vinnu sem nú stendur yfir innan Evrópuráðsins um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga.

Í yfirlýsingunni eru stjórnvöld á Norðurlöndum hvött til þess að standa vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og sjálfstæði Mannréttindadómstólsins. 

Mannréttindastofnun Íslands hefur sent yfirlýsinguna á dómsmálaráðherra og utanríkisráðherra og hvatt íslensk stjórnvöld til þess að standa hér eftir sem hingað til vörð um réttarríkið, lýðræði og mannréttindi og taka tillit til meðfylgjandi yfirlýsingar í þeirri vinnu sem framundan er innan Evrópuráðsins.

Yfirlýsinguna í heild sinni má lesa hér fyrir neðan.

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hvetja stjórnvöld landanna til þess að tryggja að fyrirhuguð pólitísk yfirlýsing, um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga, miði að því að vernda með skýrum hætti mannréttindi allra einstaklinga. Við ítrekum jafnframt mikilvægi þess að áfram sé staðið vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og Mannréttindadómstól Evrópu, sem hvort tveggja er grundvöllur réttarríkis og réttarverndar, ekki síst á Norðurlöndum. Sem fámenn og opin samfélög hafa Norðurlöndin sérstaklega ríka hagsmuni af því að alþjóðleg og reglubundin stofnanakerfi haldist sterk.

Tilefni þessarar yfirlýsingar er að nokkur ríki hafa, upphaflega utan við hinn hefðbundna stofnanaramma Evrópuráðsins, lýst þeirri afstöðu að núverandi túlkun Mannréttindasáttmálans torveldi ríkjum að sinna skilvirkri stjórnun útlendingamála. Við fögnum því að umræðan fari nú fram innan Evrópuráðsins, sem ýtir undir sameiginlega og mannréttindamiðaða nálgun.

Norrænu mannréttindastofnanirnar undirstrika að bæði sé rétt og nauðsynlegt að eiga opna, upplýsta og uppbyggilega umræðu um fólksflutninga og mannréttindi. Umræða um hugsanlegar áhyggjur af fólksflutningum þarf að geta átt sér stað án þess að grafið sé undan þeirri mannréttindavernd sem kerfi Mannréttindasáttmála Evrópu tryggir. Mannréttindasáttmálinn og Mannréttindadómstóll Evrópu hafa skapað einstaklingum aukið öryggi og tryggt réttláta og jafna meðferð, jafnvel á erfiðum tímum. Þetta kerfi, sem verður að teljast eitt merkasta framfaraskref sem Evrópa hefur tekið frá lokum síðari heimsstyrjaldar, veitir ómissandi vernd öllum sem staddir eru innan lögsögu aðildarríkjanna.

Lögmæti Mannréttindasáttmálans byggir á algildri beitingu hans. Meginreglan um algildi er grundvallarþáttur mannréttinda: réttindi sem unnt er að svipta suma eru ekki lengur réttindi fyrir alla. Skerðing á réttindum eins hóps eða einstaklings stefnir réttindum okkar allra í hættu; hún felur í sér skilaboð um að sameiginleg viðmið séu ekki trygg og að draga megi réttindi hvers og eins í efa.

Lögmæti sáttmálans byggir jafnframt á því að honum sé framfylgt af sjálfstæðum dómstólum. Tilraunir til að hafa áhrif á túlkun sáttmálans eða þrengja gildissvið hans stefna trúverðugleika alls kerfisins í hættu. Öflugt og samræmt mannréttindakerfi er ekki hindrun við meðferð mála sem varða fólksflutninga eða öryggi, heldur forsenda þess að unnt sé að móta haldbærar og lögmætar lausnir til lengri tíma.

Við áréttum því mikilvægi þess að yfirlýsingin verði ekki nýtt til að hafa áhrif á sjálfstæði Mannréttindadómstóls Evrópu eða túlkun hans á sáttmálanum. Hið sama gildir um landsdómstóla, sem verða að geta beitt sáttmálanum sjálfstætt og í samræmi við fordæmi dómstólsins án utanaðkomandi afskipta.

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í túlkun sinni á sáttmálanum ætíð tekið mið af nýjum áskorunum og leitast við að finna jafnvægi á milli verndar réttinda einstaklinga og almannahagsmuna. Aðgerðir til að mæta nýjum áskorunum, þar á meðal á sviði öryggismála, landamæraeftirlits og fólksflutninga, verða þó ávallt að vera framkvæmdar með fullri og jafnri virðingu fyrir réttindum farandfólks og flóttafólks samkvæmt sáttmálanum. Mannréttindamiðuð nálgun er grundvallarforsenda raunverulegs öryggis, þar sem vernd öryggis krefst virðingar fyrir mannréttindum.

Fyrir Danmörku, Svíþjóð, Noreg, Finnland og Ísland eru mannréttindi, alþjóðalög og alþjóðastofnanir ekki einungis hugmyndafræði, heldur raunveruleg trygging fyrir öryggi. Það er þetta sem veitir rödd okkar vægi, einkum í samskiptum við mun stærri ríki. Án öflugra alþjóðlegra stofnana eru Norðurlöndin berskjaldaðri. Við samþykkt yfirlýsingarinnar ættu aðildarríkin því með skýrum hætti að árétta stuðning sinn við Mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu, og þar með við þær grundvallarreglur sem lengi hafa einkennt réttarríki í Evrópu og á Norðurlöndum.